Γούργουθας-Γούργουρας
Στα χνάρια των λέξεων
Γούργουθας-Γούργουρας
Ως σαλεύγω, σκιας πέντε χρόνους, γύρω-γύρω απ’ το αθάνατο δεντρό της λαλιάς μας, ίντα δεν επάντιξα χαρχαλεύγοντας τις ρίζες του. Λέξεις που σαν τις ξεδίπλωσα, φανερώσανε ομπρός μου, μύθους, ιστορία, τόπους, μάχες, φιλιές, πάθη, λευτεριά, σκλαβιά και τόσανα άλλα που ακόμα δεν είδα. Είναι όμως και κάποιες λέξεις παιγνιδιάρες, που μπαρκάρουν σ’ ανεμοσάλευτο σκαρί και ταξιδεύουν όπου φτάνει το ελληνικό φως. Λέξεις που αποκρατούν από την πιο απλή ρίζα, αυτή της προσπάθειας του ανθρώπου να μιμηθεί τους ήχους της φύσης (ηχομιμητικές λέξεις: γάβγισμα, κακάρισμα, πλατσουρίζω και άλλες πολλές).
Μια τέθοια λέξη επάντιξα σήμερο κι ως την ήβαλα στο στόμα, μου γαργάλησε τον φάρυγγα. Γούργουθας, γουργούθι. Γατέχω την έννοιά της, μα πάντα, όταν ξεμαμουνίζω μια λέξη, πρώτα ρωτώ τσοι παλιούς που μιλούν ατόφια τη λαλιά μας κι απόκειας ανοίγω τα βιβλία των ανθρώπων που εφάγαν τη ζωή τους ολάκερη για να μασε ξεστραβώσουνε.
Αρόλιθος στα Αστερούσια. Φωτογραφία από τη συλλογή της Μαρίας Καλεντάκη.
Ανοίγω λοιπόν το ασύγκριτο: «Λεξικό της Μεσαιωνικής Δημώδους Γραμματείας 110-1669», του Εμμανουήλ Κριαρά και στον τέταρτο τόμο (σελίδα 362), βρίσκω τη λέξη με δύο έννοιες: Γούργουθας-γουργούθι, μικρός λάκκος, γούρνα, για την οποία δίνει ένα απόσπασμα από το έργο της κρητικής αναγέννησης: Ριμάδα Απολλωνίου του εν Τύρω (στίχος 317. Γαβριήλ Ακοντιανός Βενετία 1553)
...και από τόσον χιόνιταν κοίτεται λαβωμένος
απ’ έσω σ’ έναν γούργουθα ωσάν απόθαμένος…
Επίσης αναφέρει και την έννοια της δίνης, για την οποία παραθέτει τον στίχο 271 της πρώτης πράξης του έργου: Βασιλεύς ο Ροδολίνος (Ιωάννη Ανδρέα Τρώιλου Βενετία 1647):
...μα εφάνησα σε γούργουθα βαθύτατον ελίγοι
ναύταις πασ’ ένας πάσκοντας τον θάνατο να φύγει…
Για την καταγωγή της λέξης αναφέρει το λατινικό gurges που σημαίνει, καταβόθρα, δίνη και είναι άμεσα συνδεδεμένο με το gurgulio (φάρυγγας, λαιμός), το οποίο προέρχεται από το ηχομιμητικό γουρ-γουρ, που κάνει το νερό όταν τρέχει ή όταν το καταπίνουμε.
Μα ας περιδιαβώ την Κρήτη να ιδώ ίντα λένε στον κάθε τόπο για τον γούργουθα. Για τα Χανιά γράφει ο Ξανθινάκης (Ξανθινάκης Αντώνιος. Το γλωσσικό Ιδίωμα της Δυτικής Κρήτης. Ερμηνευτικό και ετυμολογικό): Γουργούθα, γούργουθας=μικρός λάκκος με νερό. Γουργούθακας βέβαια το μεγαλύτερο σπηλαιοβάραθρο της Ελλάδας (-1208 μέτρα) που βρίσκεται στα Λευκά Όρη. Για το Ρέθυμνο, ο Δρετουλάκης (Μελετίου Δρετουλάκη. Ερμηνευτικό και ετυμολογικό λεξικό του Ρεθυμνιώτικου Γλωσσικού Ιδιώματος), αναφέρει ότι είναι: κοίλωμα βράχου, στο οποίο συγκεντρώνεται νερό και επίσης ότι υπάρχει το σχεδόν εγκαταλελειμμένο χωριό του Αμαρίου, Γουργούθοι. Την ίδια έννοια αναφέρει κι ο Τσιριγωτάκης (Τσιριγωτάκη Ευαγγ. Αντωνίου. Κρητών Διάλεκτος Γνήσιο Ιδιωματικό Λεξικό) για το Ηράκλειο: αρόλιθος, βαθούλωμα με νερό πάνω σε βράχο. Ενώ ο Κασσωτάκης (Μιχάλη Κασσωτάκη. Το γλωσσικό Ιδίωμα των Κατοίκων του Οροπεδίου Λασιθίου) αναφέρει για τη λέξη επίσης: αρόλιθος, βραχόλακκος, καθώς και ότι υπάρχει περιοχή Γουργούθοι στο Οροπέδιο Λασιθίου. Να κάμω εδώ ένα σχόλιο. Όποιος έχει βρεθεί κοντά σε αρόλιθο (γούργουθα) τον χειμώνα, όντε βρέχει, κι έχει ακούσει το γουργουρητό που κάνει το νερό ως τρέχει στο κοίλωμα του βράχου, καταλαβαίνει τη ρίζα της λέξης (γουρ-γουρ).
Σαν φύγουμε όμως από την Κρήτη, τη λέξη γουργούθι τη βρίσκουμε στην Κάρπαθο με την έννοια: λαιμός, φάρυγγας, που επιβεβαιώνει τη σχέση των δύο εννοιών (αρόλιθος και φάρυγγας). Παραλλαγές της λέξης εκεί έχουν τις: πουργούρα, βουργούρα, γούργουρας, οι οποίες έχουν και την έννοια του λαιμού της στάμνας που γουργουρίζει κατά το γέμισμα. Τις ίδιες έννοιες (φάρυγγας και λαιμός στάμνας) έχουμε και σχεδόν σε όλα τα ιδιώματα. Χίος: γούργουρας. Κύπρος: κούρκουρας, βούρκουρας. Επτάνησα, Λέρος, Σάμος: Γουργούρα. Καππαδοκία: Γουργούρ’. Πόντος: Γουργούριν. Να μην λησμονήσω ότι στο Καρπαθιώτικο λεξικό που έπεσε στη χέρα μου (Μιχαήλ. Γ. Μιχαηλίδη-Νουάρου. Λεξικόν της Καρπαθιακής Διαλέκτου. Αθήναι 1972), αναφέρει ως ρίζα της λέξης γουργούρα το αρχαίο: γαργαμέων=η σταφύλη του λαιμού που κι αυτή είναι ηχομιμητική λέξη.
Δεν γατέχω, φίλοι μου, ποιος ήτονε που εσκέφτηκε να σάσει τούτες τις λέξεις, μα ήκαμε καλή δουλειά και εφτάξανε ως το σήμερα κι ως τα πέρατα του Ελληνισμού.
(Δαφνιανός)
niloukadakis@yahoo.gr
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου