Το «ατίθασο» τσουνί

 

Στα χνάρια των Λέξεων

Το «ατίθασο» τσουνί

Μικιό κοπέλι, τριπίθαμο ήμουνε και μια ‘πό τσι πολλές που εραβδίζαμε τα μουρέλα, κυριολεκτικά σαν τους αρχαίους προγόνους μας (εξάλλου ραβδίζω είναι αρχαιότατη, ομηρική λέξη), μου λέει ο κύρης μου: «γιάε, εκέ κάνει ένα τσουνί το δίχτυ μόνο σάλευγε να το στρώσεις. Τονε ξάνοιξα καλά-καλά εγώ γιατί δεν εκατάλαβα ίντα μου ‘λεγε και τότε μου φώνιαξε πια δυνατά: «το τσουνί μρε, το τσουνί. Δεν το θωρείς;». Την εικόνα αυτή την είδα ολοζώντανη μπροστά μου, σήμερα που επάντηξα την «ατίθαση» αυτή λέξη στην καθημερνή μου μπλιο περιδιάβαση στα χνάρια των λέξεων.

Τα “τσουνοχάρακα” στον Κόφινα

Η λέξη λοιπόν τσουνί, σημαίνει εξόγκωμα, μυτερή, αιχμηρή άκρη. Επίσης σημαίνει το άκρο του γκρεμού, η κορυφή βουνού και μεταφορικά το πέος μικρού παιδιού. Έτσι έχουμε το τσουνοχάρακο, τον βράχο δηλαδή με μυτερή άκρη, όπως και το τσουνόκορφο, την μυτερή βουνοκορφή, έχουμε την τσουνολιά, την ποικιλία ελιάς όπου ο καρπός είναι μυτερός στη μια άκρη, και πρέπει να αναφέρω και το καλιτσούνι (και καλτσούνι, προς Θεού όχι σκαλτσούνι) όπου οι περισσότεροι θεωρούν ότι προέρχεται από το ιταλικό calzoni=το παντελόνι, ο αείμνηστος όμως Τσιριγωτάκης (Κρητών Διάλεκτος, 205-206 σελίδα) υποστηρίζει ότι η λέξη προέρχεται από το καλό+τσουνί λόγω της μύτης που γίνεται στο δίπλωμα του γλυκού όταν είναι σε σχήμα φακέλου, είτε λόγω των περίτεχνων άκρων (τσουνιά) που έχει γύρω-γύρω, όταν είναι σε σχήμα κυκλικό (λυχναράκι).

Τούτη η λέξη ανήκει στις ατίθασες, τις φουριάρες, σ’ αυτές που η σαμιά τους είναι ανέγνωρη πια, έχει ξεχαστεί και ο κάθ’ ένας που τις θωρεί αρχίζει τις υποθέσεις για το από που κρατά η σκούφια τζη. Εγώ με τη σειρά μου, για να καταφέρω να τη μαντρίσω, να βγάλω άκρη από που ποσέρνει, είπα να στέσω μπέτη ανάμεσα σε δύο ρούκουνες, της κρητικής διαλεκτολογίας από τη μία και της γλωσσολογίας από την άλλη.

Πρώτα στρέφω το βλέμμα μου προς τον σπουδαίο Γεώργιο Εμμ. Πάγκαλο, με το πολύτομο και πολύτιμο έργο του (Περί του Γλωσσικού Ιδιώματος της Κρήτης). Εκεί λοιπόν υποστηρίζει για το τσουνί ότι βαστά η ρίζα του από το τσιμί, υποκοριστικό του ιταλικού cima=άκρο, κορφή (τσιμί>τσουμί>τσουνί). Η ιταλική λέξη cima είναι αντιδάνειο από το ομηρικό κύμα, αλλά με την έννοια του, στα ελληνιστικά χρόνια, ως κορυφή βλαστού, νεαρός βλαστός. Στο έργο του Περί τροφών δυνάμεως, ο Γαληνός (Κλαύδιος Γαληνός 3^ος αιώνας μ. Χ.), αναφέρει για το λάχανο: «Εστί δε και το κύμα της κράμβης, ον δη βλαστόν αυτής ονομάζουσι=και το κύμα της κράμβης το οποίο ονομάζουν βλαστό της». Από την έννοια νεαρός βλαστός, στα λατινικά αργότερα παίρνει την έννοια κορυφή δέντρου, κορυφή λόφου, άκρη και ξανάρχεται σ’ εμάς που λέμε, στο τσίμα-τσίμα του εγκρεμού.

Ξανοίγω εδά από την άλλη, προς τον πατέρα της ελληνικής γλωσσολογίας, τον Γεώργιο Χατζηδάκι, ο οποίος ετυμολογεί το τσουνί από το αρχαίο κυνίον, υποκοριστικό του κύων=σκύλος, το οποίο τον μεσαίωνα χρησιμοποιούνταν για ένα είδος καρφιού (προφανώς λόγω του κυνόδοντα) με την ονομασία κυνάς, κυνάδος. Σήμερα μια άλλη ονομασία για το περτσίνι είναι κυνάδα. Κύναρος ήταν ένα είδος αγκαθιού(βλέπε αγκινάρα), κυνόσβατον ήταν η κάπαρη με τα πολλά αγκάθια, κύνδαλα ήταν ξύλινα καρφιά, πάσσαλοι(Ησύχιος σελ. 936-937) και κυνδαλισμός ένα περίφημο αρχαίο παιχνίδι με πασσάλους μυτερούς( με τσουνιά δηλαδή) το οποίο έμοιαζε με το παιχνίδι των παιδικών μας χρόνων το ξυλίκι ή όπως το λέγανε οι παπουδολαλάδες μας ο ντελιμάς.

Αχ τούτες οι λέξεις. Άλλες με γαργαλούνε, άλλες με τσιγκλούνε, με πατάσσουνε χασκογελώντας κι εγώ σαν το λυσσάρη τσούμαρο, τσι παίρνω στο κατόπι, σάμε που τσι χάνω απ’ τα μάθια μου ξεγλωσσισμένος.

Λουκαδάκης Νίκος

«Δαφνιανός»

niloukadakis@yahoo.gr