Η "ΙΔΙΟΤΡΟΠΗ" ΚΟΥΤΣΟΥΝΑ

 

Στα χνάρια των Λέξεων

Η ιδιότροπη «κουτσούνα»

Κλουθώντας τα χνάρια των λέξεων, πολλές φορές βρέθηκα σε κακοτράχαλα μονοπάτια, σε φρούδια απροσπέλαστα, σε άγνωστες στράτες, όμως, θες η αγύριστη Δαφνιανή κεφαλή μου, θες η λατρεία μου για τη λαλιά μας, σχεδόν πάντα βρίχνω τρόπο να βγω στα έβγορα της ετυμολόγησης. Είναι όμως κάποιες λέξεις που δεν έχουν σολαϊσμό, μόνο ατζοπηδούνε από μονοπάτι σε μονοπάτι, από φρούδι σε φρούδι, από ετυμολόγηση σε ετυμολόγηση. Λέξεις που με βάζουν σε ταραχτά και τις ζυγώνω σεφέρια ολόκληρα δίχως να καταφέρω να τις στριμώξω. Μία από αυτές είναι η ιδιότροπη λέξη κουτσούνα.

Λέει ο μεγάλος μας παππούς στον Ερωτόκριτο (Α’ 959):

Νένα όντε ανεθρέφου μου και κοπελιά ελογού μου

παιγνίδια και κουτσουνικά παντά ‘βανα στο νου μου…

και παρακάτω (Α’ 985):

Μα εδά μήδε το ράψιμο, κουτσούνα, ουδέ κοντύλι

έγνοια καμιά μου δίδουσι, μα πικραμένη χείλι.

Η λέξη λοιπόν κουτσούνα έχει την έννοια της κούκλας της φτιαγμένης από πρόχειρα υλικά(συνήθως κουρέλια) και τα κουτσουνικά είναι τα ρούχα με τα οποία έντυναν και άλλαζαν την κούκλα. Συνήθειο πανάρχαιο των κοριτσιών να κατασκευάζουν αυτοσχέδια παιχνίδια που έμοιαζαν με μωρά, πλαγγόνες τις ονόμαζαν στην αρχαία Ελλάδα, ήταν κατασκευασμένες από πηλό, ξύλο, ύφασμα, κερί και οι οποίες εκπαίδευαν τα κορίτσια στον ρόλο τους ως μελλοντικές μητέρες.

Κουτσούνα φτιαγμένη από τα επιδέξια χέρια της Μαρίας Καλεντάκη

Όλα καλά μέχρι εδώ, αλλά η λέξη κουτσούνα τι ετυμολόγηση έχει, από πού κρατάει η ρίζα της; Εδώ αρχίζουν τα δύσκολα. Στα περισσότερα λεξικά καταγράφεται απλά η έννοιά της χωρίς να αναζητείται η ετυμολόγησή της. Εξαιρείται το λεξικό του Μελετίου Δρετουλάκη (Ερμηνευτικό και ετυμολογικό λεξικό του Ρεθυμνιώτικου Γλωσσικού Ιδιώματος) το οποίο αναφέρει ότι η ρίζα της λέξης είναι το ιταλικό cucciolo=κουτάβι, νεογνό ζώου (προφέρεται κούτσολο) και το λεξικό του Μιχάλη Κασσωτάκη (Το γλωσσικό ιδίωμα των κατοίκων του Οροπεδίου Λασιθίου), όπου ετυμολογεί τη λέξη από την ίδια ρίζα, αλλά σημειώνει επίσης ότι, άλλοι σχετίζουν τη λέξη με την κουτσουνάδα=παπαρούνα, ενώ άλλοι τη θεωρούν σύνθετη από το κουτσό+τσούνα (τσούνα-τσουνί άλλη «ιδιότροπη» λέξη που θα ασχοληθώ στο μέλλον).

Εδώ αρχίζουν και κομποδένουν οι κλωστές. Η κουτσουνάδα, η οποία εκτός την ομορφιά της (το καμάρι των αγρών), την νοστιμάδα της (το καμάρι των βρουβοπιτών), παλαιότερα αποτελούσε αγαπημένο παιχνίδι των κοριτσιών όπου έφτιαχναν κούκλες με τα λουλούδια της (το λουλούδι σαν φουστάνι και ο στήμονας με τους καρπούς σαν κεφαλάκι με μαλλιά. Βλέπε φωτογραφία). Σύμφωνα λοιπόν με τους λεξικογράφους η λέξη κουτσουνάδα προέρχεται από το κοκκινάδα (τσιτακισμός, το -κκ σε -τς). Γεννάται λοιπόν το ερώτημα, μιας και από την παπαρούνα έφτιαχναν κούκλες, μήπως η λέξη κουτσούνα προέρχεται από το κουτσουνάδα (κοκκινάδα) και όχι από το ιταλικό cucciolo;

Η κουτσουνάδα(παπαρούνα) φτιαγμένη ως κούκλα(κουτσούνα)

Αν κάνουμε μια βόλτα στις διαλέκτους και στα ιδιώματα θα μπερδευτούμε κι άλλο με τη λέξη. Στα Επτάνησα, κουτσούνα λένε και τη σκυλλοκρεμμύδα (και ασκελετούρα εδώ) την οποία την κρεμούν, όπως κι εδώ, την Πρωτοχρονιά στα σπίτια για καλοτυχία, όμως την χρησιμοποιούσαν και τα κορίτσια σαν παιχνίδι, αφού πράγματι, ξεριζωμένη μοιάζει πολύ σαν μωρό (ο βολβός σαν κεφάλι με μαλλιά και τα φύλλα σαν σώμα με πράσινο φόρεμα). Στην Κυπριακή διάλεκτο (και στην Πελοπόννησο, κούτσα στη Λέρο), η κουτσούνα εκτός από κούκλα σημαίνει και καλαμπόκι γιατί (τι έκπληξη!) με αναποδογυρισμένα τα φύλλα του, το σώμα του καλαμποκιού με τα μαλλιά στην κορφή, μοιάζει πολύ με κούκλα. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας κουτσούνες λένε και τα κουλούρια της Λαμπρής, όπου τα φτιάχνουν σε διάφορα σχήματα, ακόμα και σαν κούκλες με ένα κόκκινο αυγό σαν κεφάλι.

Τελικά δεν κατάφερα να ξεμπερδέψω τις κλωστές, μα δεν με νοιάζει καθόλου. Με φτάνει η εικόνα των κοριτσιών που με γλυκόλογα κανακίζουν τις κουτσούνες τους, τις φτιαγμένες από κουρέλια ή από τα κατακόκκινα άνθη της κουτσουνάδας.

Λουκαδάκης Νίκος

(Ο Δαφνιανός)

niloukadakis@yahoo.gr